W dzisiejszych czasach Windows 11 jest znienawidzony przez większość osób głównie przez stabilność, aktualizacje i wysokie wymagania sprzętowe. Pamiętajmy też o tym że w październiku tego roku (2025) Windows 10 kończy wsparcie. Oznacza to że jak nie zaktualizujesz kompa do najnowszej wersji to masz duże ryzyko na cyberzagrożenia. Więc dziś wam pokaże inną opcje niż to co zaleca Microsoft bo zainstalujemy zamiast Windows'a, Linuxa.
Co to jest Linux?
Jeżeli chodzi o nazwę to nazwa jest błędna. Linux to nazwa jądra systemu, de facto system nazywa się GNU. Można też go nazwać GNU/Linux. Więc już tłumaczę, Linux to darmowy system dostępny w różnych wersjach (zwane dystrybucje Linuxa). Ten system jest lepszy dla starszych kompów bo zadziała na każdym nawet na najgorszym komputerze. Linuxa używamy na co dzień na telefonach (bo Android bazuje na Linuxie). Natiomiast iOS od Apple bazuje już na Unix. Plusem Linuxa jest to że można zmienić interfejs systemu (środowisko graficzne) lub zainstalować go bez interfejsu tylko wtedy trzeba znać komendy do wiersza poleceń. Nie trzeba też tego systemu aktywować! System Windows posiada aktywację po to aby zabezpieczyć się przed piractwem. W Linuxie tego nie ma.
To jak już omówiliśmy podstawy to zaczynamy!
Krok 1: Wybór dystrybucji
Zanim zainstalujesz Linuxa musisz wybrać dystrybucję. Na te czasy popularną dystrybucją jest Ubuntu. Informatycy dla wolnych kompów bardziej polecą Lubuntu. Ale ja pokaże wam inną metodę zamiast tego. Ja polecam dystrybucję Debian z interfejsem LXDE. Polecam Debiana z takiego powodu bo nie ma żadnych skryptów śledzących (telemetrię jak to ma Windows). Tak więc Debiana pobierzecie z tej strony: https://www.debian.org. Jak wejdziecie tam to kliknijcie przycisk "Pobieranie" i zależności od prędkości twojego internetu proces pobierania pliku z systemem może trochę potrwać.
Krok 2: Stworzyć bootowalny nośnik
Po tym jak Debian się pobrał to musisz stworzyć bootowalny nośnik po to aby oprogramowanie układowadowe twojego kompa rozpoczęło rozruch z nośnika a nie z dysku komputeta. Nośnikiem bootowalnym może być pendrive, dysk USB, płyta CD/DVD, lub dyskietka floppy. Lepszą metodą jest użycie pendrive'a. Jeżeli chodzi o pendrive to 4 GB przestrzeni wystarczy (nie 8 GB jak w Windows). Potem musisz skorzystać z narzędzia do tworzenia bootowalnego pendrive'a. Możesz do tego użyć takich narzędzi jak balenaEtcher lub Rufus. Teraz wytłumaczę jak wygląda tworzenie pendrive'a z rozruchem.
- W balenaEtcher jest to bardzo proste pomimo tego że program jest po angielsku. Jak uruchomisz program to pierwszym krokiem jest wybranie obrazu systemu. Klikasz przycisk "Flash from file" i wybierasz obraz ISO naszego systemu Debian. Drugi krok to wybór źródła zapisu obrazu systemu. Klikasz przycisk "Select target" i wybierasz swój pendrive. Po tym klikasz przycisk "Flash!" i czekasz aż proces się skończy tylko pamiętaj że twoje dane zostaną wymazane i żeby go nie odłączać podczas tego procesu.
- W Rufus też jest to proste, najpierw w "Urządzenie" wybierasz swój pendrive, w polu "Wybór bootowania" kliknij w przycisk "WYBIERZ" i wybierasz obraz ISO Debian'a. Po tym klikasz przycisk "START" i gotowe. Jeżeli się pojawią ostrzeżenia od Rufus to je potwierdź.
Żeby nie stracić swoich danych, wykonaj kopię zapasową. Przenieś wszystkie swoje dane na dysk zewnętrzny, pendrive'a lub do chmury.
Krok 4: Wymuś kompa do rozruchu z pendrive'a
Kiedy pendrive będzie gotowy to trzeba zmusić oprogramowanie układowe twojego komputera aby uruchomił instalator z pendrive'a. W tym celu wyłącz swój komputer i włącz go i klikaj przycisk F2, F10 lub Delete w zależności od twojego sprzętu. Oprogramowanie układowe (UEFI) w współczesnych komputerach obsługujesz myszką. Natomiast jeżeli masz starszy sprzęt (który ma BIOS zamiast UEFI) to obsługujesz oprogramowanie układowe klawiaturą a poruszasz się strzałkami. Gdy wejdziesz do BIOS-u lub UEFI wejdź do zakładki "Boot" strzałkami lewo/prawo i naciśnij Enter, przed instalacją zalecam wyłączyć Secure Boot (Bezpieczny rozruch). Potem klawiszami strzałek góra/dół wybierasz swój pendrive i kliknij Enter i klawiszami F5 i F6 ustawiasz swój pendrive powyżej Windows Boot Manager (program rozruchomy systemu Windows) potem ustawienia zapisujesz klawiszem F10 wybierasz opcje "Yes" i klikasz Enter.
Krok 5: Instalacja
Gdy twój komputer wymusi rozruch z pendrive to zobaczysz opcje instalacji. Klawiszami góra/dół wybierasz "Graphical Install" i klikasz Enter. Po tym instalator zapyta was o język systemu, wybieracie swój język i klikacie "Dalej", wybieracie też swój region i układ klawiatury. Potem jest konfiguracja sieci, tutaj postępujecie zgodnie z instrukcją systemu. Potem musisz ustawić hasło do roota które jest wymagane. Root to profil dla zaawansowanych użytkowników. po tym tworzysz swoje konto użytkownika, ustawiasz nazwę, login i hasło.
Krok 6: Partycje i format dysku systemu
Następnym krokiem jest stworzenie partycji na pliki systemowe. Jeżeli nie znasz się na tym to wybierz opcje automatycznego partycjonowania aby system zrobił to dla ciebie ale jeśli jesteś bardziej zaawansowany to możesz ręcznie ustawić partycje. Jeżeli ręcznie ustawiasz partycję to pamiętaj aby partycje w Linuxie były w systemie plików ext4. Partycję tworzysz zgodnie z instrukcjami instalatora i według swojej kolejności. Partycję tworzone ręcznie muszą mieć minimalnie rozmiar:
- 700 MB dla partycji /boot w systemie ext4 która wymusi rozruch systemu.
- 16 GB dla partycji / w systemie ext4 na pliki systemowe. Opcjonalnie na swoje dane możesz stworzyć partycję /home.
- Opcjonalnie możesz stworzyć partycję swap która jest przestrzenią wymiany i działa jak wirtualna pamięć RAM. Jeżeli masz mało pamięci RAM to możesz ją stworzyć.
- Jeżeli masz UEFI to niektóre dystrybucje Linuxa mogą wymagać partycji EFI. Partycja EFI (/boot/efi) powinna mieć minimalnie rozmiar 100, 128, 512 MB. Ustaw jej system plików na FAT32 i oznacz ją flagą boot. Jeżeli są błędy to musisz przełączyć oprogramowanie układowe w tryb Legacy.
Po tym Debian się zainstaluje i może być pytanie o wskazanie linku do menedżera pakietów (np: ftp.pl.debian.org). Teraz system się zapyta czy chcesz uczestniczyć w konkursie za najpopularniejszy pakiet. Jeżeli nie chcesz mieć telemetrii wybierz opcje "Nie" i kliknij "Dalej".
Krok 8: Wybór GUI i instalacja GRUB'a
Teraz musisz wybrać interfejs systemu. Jeżeli masz dobry komputer to możesz wybrać interfejs GNOME. Ale jak masz wolny komputer to zamiast GNOME wybierz LXDE. Dzięki temu masz małe użycie pamięci RAM (w moich testach Debian z GNOME używa 1 GB RAMu, a Debian z LXDE używa 300-500 MB RAMu). Po tym system zapyta czy zainstalować program rozruchowy GRUB będzie pytał jaki system uruchomić. Jeżeli instalujesz samego Linuxa to wybierz opcje "Tak" i wybierasz swój dysk aby na mim GRUB'a.
Krok 9: Ukończona instalacja i pierwsza konfiguracja.
Po ukończonej instalacji klikacie dalej i wyjmujecie pendrive lub dysk USB na którym macie instalator. Jak to zrobicie to wasz komputer lub laptop wymusi rozruch z wbudowanego dysku. Po uruchomieniu systemu wpisujecie swój login i hasło do systemu. I gotowe...
Krok 10: Instalacja Google Chrome (opcjonalnie)
Jeżeli nie chcecie używać wbudowanej przeglądarki Firefox w Debian to możecie zainstalować zamiast Firefox'a Google Chrome.
Pobierasz Google Chrome z tej strony: https://www.google.com/chrome/?brand=FHFK&ds_kid=43700078651390411&gad_source=1&gad_campaignid=20802004922&gbraid=0AAAAAoY3CA6wAbor81Ru_kRlPMsDONQw1&gclid=Cj0KCQjwsNnCBhDRARIsAEzia4A7Vqkp96u6e7NZQb9yTmEPGe5Wf-O0q9wPyyHAPo4LaRV_PrrUQQcaAhIXEALw_wcB&gclsrc=aw.ds
I klikasz przycisk "Pobierz Chrome" i w zależności od dystrybucji Linuxa wybierasz pakiet .deb lub .rpm. Dla Debian'a wybieramy pakiet .deb. Chrome instalujemy przez wiersz poleceń (terminal). Klikamy w menu Start w środowisku LXDE i najeżdzamy kursorem na "Narzędzia systemowe" i klikamy w LXTerminal. Pojawi się okno wiersza poleceń. W nim wpisujemy komendę "cd Pobrane" po czym wpisujemy "su" aby nadać sobie uprawnienia admina. Wpisujemy komendę "dir" aby wyświetlić pliki w folderze Pobrane zaznaczamy kursorem nasz pakiet .deb z Google Chrome, klikamy PPM (Prawy Przycisk Myszy) i LPM (Lewym Przyciskiem Myszy) klikamy skopiuj po czym wpisujemu polecenie "sudo dpkg -i " i znowu klikamy PPM i LPM wklej po czym klikamy Enter. Chrome się powinien zainstalować. Jeżeli chcesz usunąć Firefox'a wpisujesz komendę "sudo apt-get remove firefox*" i potwierdzasz wybór wpisując "T" na klawiaturze. (PS: Jak wpisujesz * w tym poleceniu to terminal usunie lub zainstaluje wszystkie pakiety które zawierają wpisaną przez ciebie frazę).